Maatwerk noodzaak bij draaien onregelmatige diensten

Hoe vang je de nadelen op van onregelmatig werken? Er is geen eenduidige oplossing, zegt FNV-deskundige Erwin van Zandvoord. Zijn advies: draai vlieguren, doe degelijk vooronderzoek en ga en blijf met alle betrokkenen in gesprek.

Ploegwissel om vier uur ‘s nachts?

Het draaien van zogeheten chronoroosters in ziekenhuizen met avond-nachtdiensten tot vier uur ‘s nachts en ochtenddiensten die daar op aansluiten, is een succes, kopte de krant. Het Jeroen Bosch ziekenhuis startte hiermee. Hoe dat zit, vroegen we aan Erwin van Zandvoord, en wat moeten werknemers, vakbonden en werkgevers doen om te voorkomen dat werknemers voortijdig opbranden door het draaien van onregelmatige diensten.

Gezondheidsrisico’s

‘Chronoroosters, met een ploegwissel om vier uur ‘s nachts, zijn niet echt compleet nieuw,’ reageert Erwin, ‘twintig jaar geleden kwamen internationaal nieuwe wetenschappelijke inzichten op over de negatieve gevolgen van onregelmatige diensten, zoals de gemiddeld hogere kansen op onder andere hart- en vaatziekten, overgewicht en diabetes. Eén van de ideeën destijds was om het chronotype van mensen te koppelen aan specifieke roosters: ochtendmensen geen nachtdiensten laten draaien en avondmensen geen ochtenddiensten. Dit idee was echter op een in omvang beperkt onderzoek gebaseerd. We namen het destijds dan ook niet op in onze handzame FNV-voorlichtingsbrochure ‘Licht op de Nacht’ (zie de link onderin dit artikel), ook omdat je juist de mogelijke individuele weerbaarheid tegen bepaalde type diensten maximaal gaat belasten.’

Wekker

‘Op zich is dat opknippen een interessant idee,’ zegt Erwin, ‘maar of het wel of niet goed is, hangt af van de gevolgen. Die zijn nog maar zeer beperkt onderzocht en zeker niet op de uitwerking van chrono-roosters op de langere termijn. Overbelasting ontstaat in het tweede deel van de nacht. Het is zaak om goed en uitgebreid praktijkonderzoek onder grote groepen werknemers te doen, met vragenlijsten en metingen. De vraag is hoe de biologische klok uiteindelijk gaat reageren op deze nieuwe roostervorm, want het blijft een belasting van het bioritme. De sociale gevolgen kun je beter opvangen dan de fysieke gevolgen. De fysieke gevolgen blijven staan omdat je in de nacht blijft werken en dat is tegengesteld aan de menselijke evolutie. We zijn dagmensen.’

Vlieguren

‘Werknemers, vakbondsbestuurders, adviseurs en werkgevers: wie met roosters te maken heeft en daarin aanpassingen wil aanbrengen, heeft vooral veel vlieguren te maken,’ zegt Erwin. ‘Om te beginnen om onderzoek naar het huidige rooster te doen en wat daarin beter kan en wat de wensen van de betrokken werknemers en werkgevers zijn. Vervolgens moet je goed de tijd nemen om, voordat je een rooster aanpast, eerst na te gaan wat de effecten daarvan zijn voor de rest van het jaar. Kijk vooral of de dagelijkse bezetting steeds op orde is. We zeggen wel, ga eerst maar eens proefdraaien op de laptop.’

Nu of later?

‘Op specifieke dagen kan extra bezetting nodig zijn en op andere dagen juist minder. Een mooi voorbeeld uit de ziekenhuizen: als op vrijdag voor een patiënt een triage plaatsvindt, een onderzoek naar de mate van spoedeisendheid, kun je nagaan of een patiënt zonder gevaar op maandag geholpen kan worden. Of kan dat juist niet wachten en probeer je dat vandaag nog in te plannen? Op vrijdag en op maandag kan het dan drukker zijn dan op andere dagen. Daar heb je in het ploegenrooster rekening mee te houden.’

Klei

‘In een cao of in wet- en regelgeving kun je wel normen voor arbeidstijden en rusttijden regelen maar dat alles wordt pas concreet in de uitvoering. Nog even over die vlieguren: vakbondsbestuurders die niet met de poten in de klei hebben gestaan, hebben het moeilijker dan hun collega’s die, voor ze bij de bond aan de slag gingen, in een organisatie met ploegenroosters werkten of daar zelf in meedraaiden. Wie in roosters draaiden, doorzien sneller de effecten van verschillende roosters omdat ze die zelf aan den lijve ondervonden hebben.’

Rekening

‘Het meest duurzaam is alleen dagdiensten te lopen. De verstoring van de biologische klok is er vanaf de eerste nachtdienst. In eerste instantie lijken mensen onregelmatige roosters te kunnen draaien. Maar hoe langer ze die draaien en hoe ouder ze worden, des te groter de fysieke gevolgen. Vroeg of laat krijgen ze de rekening: afnemende weerbaarheid en toenemende slijtage. De alvleesklier werkt ‘s nachts niet: 40 procent krijgt last van overgewicht.’

‘Voor goed roosteren zelf gelden hoofdregels, zoals snelle rotatie en opvolgende diensten met de klok mee: eerst een paar ochtend ochtenddiensten, dan een paar middagdiensten en tenslotte een paar nachtdiensten en afronding met vrije dagen.’

Solidariteit

‘Voor wie ouder wordt, kan een kortere werkweek soelaas bieden. Dat kan door een toenemend aantal vrije dagen naarmate je ouder wordt en door het generatiepact waarbij 55-plussers bijvoorbeeld 80 procent gaan werken. In de statistieken zien we dat bij minder uren werken een vrije vrijdag populair is. Een extra lang weekeinde dus. Maar zo’n vrije vrijdag kun je niet standaard toekennen. Dan belast je de jongere werknemers met zo’n dienst en trek je een wissel op de onderlinge solidariteit in het rooster. Jongere werknemers hebben ook zo hun sores bij het combineren van werk, werkende partners en een gezinsleven met schoolgaande kinderen.’ 

Uniek

‘Ik kreeg te maken met een bedrijf dat in de ploegendienst unieke werknemers had. Uniek in die zin dat iedereen zijn eigen specifieke taak en vaardigheden had die een collega niet had. Als dan eentje uit zou vallen, kwam de rest van de ploeg volledig stil te staan. Dat komt hard aan het licht als mensen daadwerkelijk langdurig uitvallen. Afijn, ik wil maar zeggen, zorg dat je samen het werk kunt blijven uitvoeren ook als een of meer collega’s in de shift afwezig zijn. Natuurlijk heeft iedereen zijn eigen taak in het team maar zorg dat je je de vaardigheden van je collega’s eigen maakt die nodig zijn om het werk uit te voeren.’

Maatwerk

‘Een pasklaar schema voor onregelmatige roosters is er niet. De situatie kan per bedrijf en per shift anders zijn. Gezamenlijke belangen, individuele belangen en de leeftijdsopbouw spelen een rol. Helemaal stoppen met nachtdiensten zou het beste zijn, maar dat is helaas een illusie, want op heel veel plekken in de maatschappij kunnen we niet zonder werknemers in de nacht. Wat wel werkt, is nagaan wat operationeel anders kan. Zijn er opdrachten die net zo goed overdag uitgevoerd kunnen worden?’

Meer informatie

FNV webpagina Buiten normale tijden werken. Consignatiedienst, weekend- en nachtwerk. Hier vind je ook de FNV-voorlichtingsbrochure ‘Licht op de Nacht’ uit 2013 met uitvoerige informatie over onregelmatig werken en hoe je hiermee kunt dealen.

Foto:
Eigen foto Erwin van Zandvoord

Tekst:

Nieuwsredactie FNV Noord

Janwillem Compaijen