Vakbondsrechtenprijs FNV ‘Febe Elizabeth Velásquez’

Ze is beducht voor aanvallen op haar positie. Binnen het parlement van Guatemala zijn ze haar liever kwijt dan rijk. Maar ze zet dapper door. Lesbia Xiomara Conde Pacheco, vakbondsleider van de vakbond voor overheidspersoneel in het parlement (STOL), ontving daarom tijdens het FNV-congres op 4 juni de prestigieuze Febe Elizabeth Velásquez vakbondsrechtenprijs.

‘Haar leiderschap wordt gekenmerkt door integriteit, vasthoudendheid en een uitgesproken positie tegen corruptie en politieke willekeur’, zo luidde een van de aanbevelingen om haar de prijs te geven. Al ruim 20 jaar voert Xiomara STOL aan, ondanks aanvallen en bedreigingen. De bond telt 405 leden, en is aangesloten bij de internationale sectorbond PSI. Haar betrokkenheid bij STOL ontstond nadat ze in 2005 onterecht ontslagen werd. Ze raakte zwanger en haar werkgever vond haar daarom niet meer geschikt. Ze vocht met succes haar ontslag aan en begon aan een uitgesproken loopbaan in vakbondswerk, waarin ze uitgroeide tot een van de belangrijkste onafhankelijke vakbondsleiders van Guatemala.

Strijd om fatsoenlijk kantoor

Xiomara werkt nog steeds in het parlement. Op de afdeling die zich bezighoudt met onderhoud en reparaties. 'Officieel ben ik zes dagen per maand vrijgesteld voor vakbondswerk', vertelt ze in de lobby van het hotel waar het FNV-congres plaatsvindt. 'Maar in de praktijk werk ik fulltime voor STOL. Het salaris krijg ik van de overheid. We hebben een klein kantoortje op de parkeerplaats van het parlement. En dat is een van onze strijdpunten: een fatsoenlijk kantoor.'

Ontslag op ontslag

In 2020 volgde weer een ontslag, nu omdat ze een ontslagen zwangere vrouw bijstond. 'Dat ontslag van de zwangere vrouw mocht helemaal niet, dat was ongrondwettelijk. Intussen had ik ook nog corruptie aan de kaak gesteld bij 300 arbeidscontracten.' Ze noemde deze aanstellingen ‘politisering van benoemingen binnen het parlement’, en verzette zich openlijk hiertegen. Daarop volgde opnieuw ontslag. De rechter gaf haar werkgever gelijk, maar 'en dat is het zorgelijke van deze zaak, ook dit ontslag was ongrondwettelijk en in strijd met de arbeidsrechten en met de vrijheid van vakvereniging.'

Vijf jaren van onzekerheid

Ze diende een klacht in bij de ILO vanwege de schending van die arbeidsrechten van vakbondsleiders. Intussen probeerden tegenstanders het STOL-kantoortje in brand te steken. Ze kreeg acht dagen geen salaris vanwege de corruptie-aanklacht. 'De werkgever heeft in de afgelopen jaren drie keer een verzoek ingediend om mijn salaris stop te zetten, maar de rechter oordeelde dat er eerst op een uitspraak gewacht moest worden.' Die kwam uiteindelijk op 5 januari van dit jaar, waarna haar ontslag werd teruggedraaid. 'Inderdaad vijf jaren van onzekerheid, maar gelukkig hebben we inmiddels een nieuwe regering onder leiding van de sociaaldemocraat Bernardo Arévalo. En het parlement heeft van de rechter een boete gekregen omdat ze zo aandrongen op het stopzetten van mijn salaris.'

Vakbondswerk levensgevaarlijk

Guatemala behoort tot de tien gevaarlijkste landen ter wereld voor werknemers volgens de Global Rights Index van de ITUC. Vakbondswerk is er letterlijk levensgevaarlijk. Tijdens de regering van Alejandro Giammattei (2020–2024) kwam de vakbeweging onder extreme druk te staan. In de eerste maanden van 2020 werden 6 vakbondsleiders vermoord. Onafhankelijke vakbonden zoals STOL werden geconfronteerd met toenemende intimidatie, inclusief juridische vervolging en interne sabotage vanuit de staat.

Dossier van 82 pagina’s

Xiomara denkt dat het vakbondswerk vooral voor vrouwen moeilijk is, omdat hun vakbondsrechten het vaakst worden geschonden, zoals ongrondwettelijk ontslag bij zwangerschap. Ook binnen de vakbeweging hebben ze het niet gemakkelijk. 'Maar ik heb de indruk dat het in de privésector nog moeilijker is. Daar vallen meer ontslagen.' Ze vertelt dat haar social media-posts voortdurend worden gecontroleerd door de afdeling communicatie. 'Toen we ageerden tegen de corruptie, kwam ik erachter dat ze een dossier van 82 pagina’s over mij hadden samengesteld, gebaseerd op mijn social media. Dit gebruikten ze om me te laten ontslaan. Er waren slechts vier parlementsleden die het voor me opnamen. Zij behoorden tot verschillende partijen, onafhankelijk van een politieke kleur.'

Gele bond

Linkse partijen hebben nooit naar Xiomara geluisterd, vertelt ze. 'Het heeft veel meer te maken met de banden die parlementariërs hebben met de gele vakbond, die ook in het parlement actief is. Die is iets groter, met 560 leden. Ik heb me nooit geleend voor corruptie. Ze hebben me wel allerlei privileges aangeboden, maar ik heb altijd geweigerd. Ik hou vast aan transparantie, zodat ik corruptie aan de kaak kan blijven stellen.'

Aangifte van bedreiging

De slogan van STOL luidt: ‘Wij zijn het verschil’. Xiomara is nooit fysiek aangevallen. Daarover zegt ze: 'Ik ben altijd op een bepaalde manier gespaard gebleven, omdat de media altijd in het parlement aanwezig is. Er is een speciaal openbaar ministerie voor delicten tegen vakbondsmensen. Daar heb ik altijd aangifte gedaan als ik werd bedreigd en ik heb ook beveiliging gekregen.' Xiomara heeft drie kinderen, maar is niet bang dat er iets gebeurt. 'Ik heb ze altijd meegegeven dat ze sterk moeten zijn.'

Geen cao

Een sociale dialoog met de werkgever bestaat in het Guatemalteekse parlement niet, vertelt ze, ook al zou dit volgens de wet wel moeten. 'Het grootste probleem binnen het parlement is spookwerk. Mensen worden betaald voor werk dat niet bestaat en verbouwingen worden veel te duur uitgevoerd. Onze grootste strijd is dan ook tegen corruptie. Sinds 2005 is er in het parlement niet meer onderhandeld over een cao. Wel kregen we tot tien jaar geleden nog jaarlijks 10 procent loonsverhoging, maar dat is ineens ingetrokken. We hebben dit bij de rechter gelegd, en nu eindelijk, eind juli, vindt hierover de eerste zitting plaats.'

Beter imago vakbeweging

Naast de strijd tegen corruptie vecht STOL voor een beter imago van de vakbeweging. 'De bevolking heeft het geloof in ons verloren. De privésector heeft jarenlang anti-campagne tegen vakbonden gevoerd en zelf actief eigen bonden opgericht. Maar de mensen zien dat deze bonden niets voor hen doen.' Het geldbedrag dat verbonden is aan FNV’s vakbondsrechtenprijs wordt dan ook geheel besteed aan deze imagoverbetering. 'We willen beginnen met een grote bijeenkomst waar alle onafhankelijke vakbonden zich kunnen presenteren.'

Gebaar van internationale solidariteit

Dat ze de Febe Elizabeth Velásquez-prijs heeft gewonnen, maakt haar 'heel trots', zegt ze. 'Mooi dat de prijs vernoemd is naar een vrouw, want wij vervullen een belangrijke rol in de vakbondsstrijd. En de prijs ervaar ik ook als een gebaar van internationale solidariteit. Ik ben de FNV dankbaar dat ze op deze manier aandacht geven aan onze situatie. Zonder de FNV zouden veel mensen niets weten over Guatemala.'