Voormalig rijksambtenaar: ‘De overheid creëert een nieuwe klasse zonder rechten’

Interessant en verrijkend werk, daar koos milieufilosoof Richard Zwiers (1964) voor toen hij solliciteerde bij de overheidsdienst SenterNovem, later Agentschap NL. Zijn loon zou voorlopig worden uitbetaald door een payroll-bedrijf, maar er was zeker perspectief om in vaste dienst bij de overheid te komen. Zo’n 2,5 jaar later staat hij al na de eerste bezuinigingsronde op straat. “Ik had nee kunnen zeggen tegen deze baan, maar ik kende niet het hele verhaal.”

“Ik kreeg een leuke baan, waar ik het erg naar m’n zin had. Ik heb veel geleerd bij Agentschap NL, het was interessant en verrijkend werk, met deskundige en gedreven collega’s.” Richard Zwiers solliciteerde in 2008 bij deze adviserende overheidsdienst. Hij heeft een verleden van voornamelijk vaste banen in de milieusector achter de rug, vaak in overheidsdienst. Bij Agentschap NL werd hij aangenomen als senior adviseur in de energietransitie.

“Tijdens het sollicitatiegesprek werd al duidelijk dat ik in dienst zou komen van een payroll-bedrijf. Dat was de eerste keer dat ik van zo’n constructie hoorde. Dit betekende dat ik al mijn werkzaamheden voor Agentschap NL zou doen, maar uitbetaald zou worden door een payroll-bedrijf. De verklaring was: ‘We mogen zelf geen mensen aannemen want we zitten met een ambtenarenstop, maar in de toekomst stromen er mensen door en krijg je alsnog de mogelijkheid om bij ons in vaste dienst te komen.’ Dat leek me een redelijk voorstel.”

Toen kwam de kredietcrisis en wisselde het kabinet. Bezuinigingen werden het credo. “Opeens moesten er honderden mensen ontslagen worden”, vertelt Zwiers. “Ik was na een jaar tijdelijke aanstelling in vaste dienst getreden bij het payroll-bedrijf en ik verwachtte daarom niet dat ik al direct bij de eerste bezuinigingsronde zou zitten. Op een vrijdagmiddag in het najaar reisde ik per trein naar huis en werd ik opgebeld met de mededeling: ‘Heel vervelend voor je, maar per 1 april houden jouw werkzaamheden bij het Agentschap op.’ Ik was perplex, dacht: ‘Hoe is dit mogelijk?’ Het heeft mijn humeur tot april behoorlijk bepaald.”

Pas in april, toen hij eenmaal thuiszat, had hij de moed weer bij elkaar geraapt en wist hij dat het hem zou gaan lukken een andere baan te vinden. “Er waren meer collega’s in dezelfde situatie, maar je bent dan vooral met jezelf bezig. Ik heb 3 kinderen, waarvan de jongste net een jaar is geworden. De oudste is 5. We hebben een flinke hypotheek en de kinderen gaan naar de naschoolse of de kinderopvang. Dat alles kost veel geld.”

Hij is voorlopig nog in dienst van het payroll-bedrijf. “In principe zou ik na 1 april nog 3 maanden in dienst worden gehouden, conform de cao, maar de FNV kwam in actie en is nog in onderhandeling met zowel het payroll-bedrijf als Agentschap NL over een sociaal plan. Zolang die onderhandeling duurt, blijf ik nog in dienst en krijg ik mijn salaris.”

Voordat hij bij Agentschap NL in dienst kwam, had hij nog nooit van een payroll-bedrijf gehoord. “Ook de term flexibele schil kende ik niet. Die viel voor het eerst toen de bezuinigingen in zicht kwamen. Toen zei de directie dat die flexibele schil altijd al bedoeld was geweest om bezuinigingen op te vangen. Op mij kwam dat over als: ‘Dat hadden jullie kunnen weten en jullie moeten dus niet zeuren.’ Daar was ik best boos over want dan hadden ze dat volgens mij bij de sollicitatieprocedure moeten melden.”

Boos is Zwiers ook over de inhoud van de constructie. “Naast dat ik als payroller een onzekere arbeidspositie houd, bouw ik ook veel minder pensioen op dan toen ik nog ambtenaar was. Je bent bovendien uitgesloten van allerlei regelingen die wel toegankelijk zijn voor je directe collega’s. Eigenlijk is dit immoreel. De Nederlandse overheid, die toch het goede voorbeeld hoort te geven, creëert hiermee een tweedeling met een werknemersklasse zonder rechten die de klappen in de economie mag opvangen.”

Is de payroll-constructie eigenlijk wel houdbaar, vraagt Zwiers zich hardop af? “Ik denk van niet. De FNV gaat naar de rechter voor een uitspraak op de vraag: is hier sprake van werkgeverschap of niet? Alles gebeurt bij Agentschap NL, behalve de betaling van de lonen. Als de rechter bepaalt dat Agentschap NL toch de werkgever is, dan zullen ze misschien onze pensioenen moeten gaan aanvullen. In dit dossier zit dus vuurwerk, want als ze met terugwerkende kracht moeten betalen, dan gaat het om miljarden. Daar zit dit kabinet natuurlijk niet op te wachten.”

Hij zegt best te begrijpen dat die flexibiliteit heel belangrijk is voor werkgevers. “Maar zet daar dan een redelijke compensatie, zoals een risicopremie, tegenover. Bij de payroll-constructie geniet in dit geval Agentschap NL alle lusten, de risico’s liggen volledig bij de payrollers en daar staat helemaal niets tegenover. Maar ook payrollers hebben gezinnen te onderhouden, hypotheken te betalen en willen later met pensioen.”

Had Zwiers een andere keuze kunnen maken? “Ik had ‘nee’ kunnen zeggen tegen deze baan, maar ik kende niet het hele verhaal. Als ik het wel gekend had, had ik waarschijnlijk toch ja gezegd omdat ik de functie heel aantrekkelijk vond en de omstandigheden toen anders waren. Ik voel me geen slachtoffer, dat wil ik wel benadrukken. Ik had die jaren bij Agentschap NL niet willen missen. Maar ik zag de crisis en dit kabinet niet aankomen. Nu zou ik het niet snel meer doen, zeker niet als er een alternatief is. Ik heb een sollicitatie lopen bij een grote afvalverwerker. Daar heb ik geïnformeerd of ze met de payroll-constructie werken; dat was gelukkig niet het geval.”

Rijksoverheid

Aantal werknemers

Circa 124 duizend, waarvan circa 13 procent flexwerkers. Sommige ministeries 24 procent.

Soorten contracten

Uitzendwerkcontracten, tijdelijke contracten, contracten met payroll-bedrijven, zzp’ers. Het gaat om zowel hoog- als laagopgeleiden.

Ontwikkelingen

Onder de sector Rijk vallen alle ministeries, exclusief Defensie. Slechts een kwart van de medewerkers werkt in beleid, ondersteuning en toezicht. Driekwart werkt bij de uitvoeringsorganisaties, zoals de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), de Belastingdienst, Rijkswaterstaat en de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).

Het aantal flexwerkers is gebonden aan een maximum van 13 procent. Uit jaarverslagen blijkt dat deze norm geregeld wordt overtreden tot wel 24 procent. De Tweede Kamer wil naar een afdwingbare norm van 10 procent voor externe inhuur.

Het flexwerk in de sector Rijk groeit. De belangrijkste reden is de onzekerheid door bezuinigingen, waardoor er geen ambtenaren meer ingehuurd mogen worden. Bijkomend probleem is dat de ingehuurde krachten geen ambtenaren zijn, er ontstaan dus twee soorten werknemers met verschillende rechten en plichten. Bovendien neemt het aantal ambtenaren dan wel af, maar de personeelskosten niet.

Elkaar opvolgende reorganisaties moeten in 2015 1,5 miljard aan bezuinigingen opleveren, waarbij nu direct veel arbeidsplaatsen moeten verdwijnen. Onbegrijpelijk, omdat de komende 10 jaar 70 procent personeelsuitstroom plaatsvindt door pensionering en baanverandering. Het vasthouden van gekwalificeerde medewerkers lijkt verstandiger.

Gekozen is om de wegbezuinigde plekken deels op te vangen door externe inhuur, omdat het werk niet verdwijnt. In 2010 is voor één miljard euro extern ingehuurd, waarvan bijna 70 procent wordt besteed aan uitzendwerk.

Knelpunten flexwerk

De ministeries huren op grote schaal mensen in via payrollbedrijven. Werknemers denken in Rijksdienst te werken en komen er soms pas bij reorganisatie achter dat ze payroller zijn, en dus minder rechten hebben en makkelijk ontslagen kunnen worden. Agentschap NL, een organisatie die subsidieaanvragen van het bedrijfsleven beoordeelt, bestond voor een groot deel uit payrollers en is net opgeheven.

Bij de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) wordt de werkdruk opgeschroefd. Eerst stond men met 2 personen op 12 gedetineerden, nu 2 op 24 en de werkgever wil dit nog verder opvoeren. De Arbeidstijdenwet wordt regelmatig overtreden. Door de uitholling van de ambtenarenstatus worden particuliere beveiligingsbedrijven - met een goedkopere cao - ingeschakeld.

Abvakabo FNV wil in de cao regelen dat iedereen een vaste aanstelling krijgt, omdat werknemers recht hebben op een zo groot mogelijke zekerheid. Bovendien voorkom je daarmee dat binnen één organisatie werknemers met heel verschillende arbeidsvoorwaarden en rechten en plichten hetzelfde werk doen.